TFRS 16 (IFRS 16), tüm kiralamaların bilançoda tanınmasını gerektirse de, düşük değerli varlıklara ilişkin kiralamalar için önemli bir muafiyet sunmaktadır. TFRS 16.5(b) ve 16.6 uyarınca, düşük değerli varlık kiralamaları bilanço dışında tutulabilir ve doğrudan gider olarak tanınabilir.
Bu muafiyet, özellikle çok sayıda küçük varlık kiralayan şirketler için önemli bir idari kolaylık sağlar. Ancak doğru uygulanması, hem denetim sürecinde hem de finansal tabloların güvenilirliği açısından kritik öneme sahiptir.
Muafiyet Nedir?
TFRS 16.5(b) Tanımı
TFRS 16.5(b), kiracıya düşük değerli dayanak varlıklara ilişkin kiralamaları bilançoda tanınmama seçeneği tanır. Bu muafiyet, kiralama bazında (her bir sözleşme için ayrı ayrı) uygulanabilir (TFRS 16.8).
Bilanço Dışı Bırakma Hakkı
Muafiyetten yararlanan kiralamalar için ne kullanım hakkı varlığı ne de kira yükümlülüğü tanınır. Bu nedenle bilanço büyüklüğü ve finansal oranlar etkilenmez.
Gider Olarak Doğrudan Tanıma
Düşük değerli varlık kiralamalarına ilişkin ödemeler, kiralama süresi boyunca doğrusal ya da başka bir sistematik yöntemle gider olarak tanınır (TFRS 16.6). Ödemeler süre boyunca eşitse bu, pratikte aylık kira tutarının faaliyet gideri olarak kaydedilmesi demektir.
Kısa Süreli Kiralama Muafiyetinden Farkı
Düşük değerli varlık muafiyeti, kısa süreli kiralama muafiyetinden önemli farklılıklara sahiptir:
| Kriter | Kısa Süreli Kiralama Muafiyeti | Düşük Değer Muafiyeti |
|---|---|---|
| Temel kriter | Süre (12 ay veya daha kısa, TFRS 16 Ek A) | Varlığın yeniyken değerinin düşük olması (B3–B8) |
| Uygulama bazı | Varlık sınıfı bazında | Kiralama bazında |
| Satın alma opsiyonu | Olanlar hariç (Ek A tanımı) | Sınır yok |
| Kiralama süresi sınırı | Maks. 12 ay | Süre sınırı yok |
| Tutarlılık gerekliliği | Varlık sınıfı içinde tutarlı | Her kiralama için ayrı karar |
5.000 ABD Doları: Eşik Değil, Büyüklük Örneği
IASB'nin Referans Aldığı Değer
IASB, Sonuçlara İlişkin Gerekçeler'de (Basis for Conclusions, BC100) yaklaşık 5.000 ABD doları düzeyindeki varlıkları düşündüğünü belirtmiştir. Standart bir tutar belirlemez (B3–B8); bu tutar yalnızca gerekçelerde verilen bir büyüklük örneğidir.
"Yeni" İken Değerlendirme Kuralı (TFRS 16.B3–B8)
Düşük değer değerlendirmesi, varlığın yeni haliyle değerine göre yapılır. Bu çok önemli bir ayrımdır:
- İkinci el değeri değil, varlığın piyasadaki yeni fiyatı baz alınır
- Varlığın yaşı veya durumu dikkate alınmaz
- Örneğin, 3 yaşında bir laptop kiralıyorsanız, o laptopun yeni modelinin fiyatı değerlendirilir
Dikkat: İkinci El Değil, Yeni Fiyat
Bir şirket, 2 yaşında bir fotokopi makinesi kiralıyor. İkinci el değeri 3.000 USD ancak yeni fiyatı 8.000 USD. Değerlendirme ikinci el değeriyle değil yeni fiyatla yapılır; yeniyken değeri IASB'nin BC100'de verdiği büyüklüğü belirgin biçimde aşan bu varlığı düşük değerli saymak zordur (TFRS 16.B3).
Enflasyon ve Kur Dönüşümü Konuları
IASB'nin gerekçelerde ABD doları cinsinden verdiği bu büyüklük örneği, Türkiye gibi yüksek enflasyonlu ülkelerde ek sorular doğurur:
- TL karşılığı için hangi tarihin kurunun kullanılacağı muhasebe politikasında belirlenmelidir (standart bir kur öngörmez)
- Sonuçlara İlişkin Gerekçeler 2016'da yayımlandığından beri bu referans değer güncellenmemiştir
- Kullanılan tutarın ve kur dönüşüm yönteminin muhasebe politikasında yazılı olması denetimde kanıt sağlar
Hangi Varlıklar Dahil?
Uygun Varlıklar
Aşağıdaki varlıklar genellikle düşük değerli varlık muafiyetinden yararlanabilir (yeniyken değerleri politikadaki düşük değer düzeyinde kalmak kaydıyla; TFRS 16.B8):
Düşük Değerli Varlık Örnekleri
- Dizüstü bilgisayarlar (laptoplar)
- Tabletler ve akıllı telefonlar
- Küçük ofis mobilyaları (masa, sandalye, dolap)
- Yazıcılar ve tarayıcılar
- Su sebilleri, kahve makineleri
- Küçük el aletleri ve ekipmanlar
Uygun Olmayan Varlıklar
Aşağıdaki varlıklar düşük değerli sayılmaz, çünkü yeniyken değerleri politikadaki düşük değer düzeyinde kalmaz, doğaları gereği düşük değerli değildir (TFRS 16.B6) veya diğer varlıklara yüksek derecede bağımlıdır (TFRS 16.B5):
Düşük Değerli Sayılmayan Varlıklar
- Otomobiller ve ticari araçlar (yeni bir otomobil doğası gereği düşük değerli değildir, B6)
- Büyük ekipmanlar ve üretim makineleri
- Gayrimenkuller (ofis, depo, mağaza)
- Sunucu odaları ve büyük IT altyapısı
- Diğer varlıklarla entegre çalışan ve tek başına işlevi sınırlı olan ekipmanlar (B5)
Alt Kiralama Yapılan Varlıklar
Bir varlık düşük değerli olsa bile, eğer kiracı bu varlığı alt kiraya vermeyi planlıyorsa veya alt kiraya vermişse, düşük değer muafiyetinden yararlanılamaz. Bu kural TFRS 16.B7'de açıkça belirtilmiştir.
Karar Tablosu
| Soru | Evet | Hayır |
|---|---|---|
| Varlığın yeniyken değeri, şirket politikasında belirlenen düşük değer düzeyinde mi (IASB örneği: yaklaşık 5.000 ABD doları)? | Sonraki soruya geçin | Muafiyet genellikle uygulanamaz |
| Varlık, yeniyken tipik olarak düşük değerli olmayan türden mi (ör. otomobil, B6)? | Muafiyet UYGULANAMAZ | Sonraki soruya geçin |
| Varlık tek başına ya da kolayca bulunabilen kaynaklarla kullanılabiliyor ve diğer varlıklardan bağımsız mı (B5)? | Sonraki soruya geçin | Muafiyet UYGULANAMAZ |
| Varlık alt kiraya verildi mi veya verilmesi bekleniyor mu (B7)? | Muafiyet UYGULANAMAZ | Muafiyet UYGULANABİLİR |
Muhasebe İşlemi
Doğrusal Giderleştirme
Düşük değerli varlık muafiyeti uygulanan kiralamalar, kiralama süresi boyunca doğrusal veya başka bir sistematik yöntemle gider olarak tanınır. Muhasebe kaydı basittir:
Muhasebe Kaydı
Borç: Kiralama Gideri (Faaliyet Giderleri)
Alacak: Kasa / Banka / Borçlar
Dipnot Açıklaması Zorunluluğu (TFRS 16.53(d) ve 16.60)
Düşük değerli varlık muafiyeti kullanan şirketler, döneme ait toplam gider tutarını dipnotlarda açıklamak zorundadır. Bu açıklama TFRS 16.53(d) uyarınca zorunludur; muafiyetin uygulandığı da açıklanır (TFRS 16.60).
Muafiyet Kararının Tutarlı Uygulanması
Düşük değer muafiyeti kiralama bazında uygulanabilir; yani aynı türde varlıkların bir kısmına muafiyet uygulayıp diğerine uygulamamak mümkündür. Ancak şirket içinde belirli bir politika oluşturulması ve bu politikanın tutarlı şekilde uygulanması denetim açısından önemlidir.
Pratik Örnekler
Örnek 1: Şirket Laptopları
Senaryo: 50 Adet Laptop Kiralaması
Durum: Şirketiniz, çalışanları için 50 adet dizüstü bilgisayar kiralıyor.
- Her bir laptopun yeni piyasa fiyatı: 1.200 USD
- Kiralama süresi: 3 yıl
- Aylık kira: Laptop başına 30 USD (toplam 1.500 USD/ay)
Değerlendirme: Her bir laptopun yeniyken değeri 1.200 USD; şirket politikasındaki düşük değer düzeyinin altında. Laptoplar tek başına kullanılabilir. Alt kiralama yapılmıyor.
Sonuç: Düşük değerli varlık muafiyeti UYGULANABİLİR.
Muhasebe kaydı (aylık):
Borç: Kiralama Gideri (1.500 USD'nin işlem günü kuruyla TL karşılığı)
Alacak: Banka 1.500 USD
Not: Toplam değer (50 x 1.200 = 60.000 USD) değil, birim değer (1.200 USD) baz alınır.
Örnek 2: Araç Kiralaması
Senaryo: Binek Araç Kiralaması
Durum: Şirketiniz, saha ekibi için bir binek araç kiralıyor.
- Aracın yeni piyasa fiyatı: 35.000 USD
- Kiralama süresi: 4 yıl
- Aylık kira: 800 USD
Değerlendirme: Yeni bir binek araç doğası gereği düşük değerli değildir (TFRS 16.B6); aracın yeniyken değeri 35.000 USD.
Sonuç: Düşük değerli varlık muafiyeti UYGULANAMAZ. Süre 12 aydan uzun olduğu için kısa süreli kiralama muafiyeti de uygulanamaz; kiralama TFRS 16 kapsamında bilançoda tanınmalıdır.
Muhasebe kaydı (başlangıç):
Borç: Kullanım Hakkı Varlığı (Kira ödemelerinin bugünkü değeri)
Alacak: Kira Yükümlülüğü (Kira ödemelerinin bugünkü değeri)
Sonuç
Düşük değerli varlık muafiyeti, TFRS 16 uygulamasında önemli bir pratik kolaylık sağlar. Doğru uygulamak için:
- Her zaman varlığın YENİ fiyatını baz alın
- Düşük değer düzeyini muhasebe politikasında belirleyin (standart tutar vermez; IASB'nin BC100'deki büyüklük örneği yaklaşık 5.000 ABD doları)
- Alt kiraya verilen varlıkları muafiyet dışında tutun
- Varlığın tek başına kullanılabilirliğini test edin
- Muafiyet kararlarınızı yazılı olarak dokümante edin
- Dipnot açıklamalarını eksiksiz hazırlayın
Sık sorulanlar
Düşük değerli varlık muafiyeti için değerlendirme nasıl yapılır?
Değerlendirme varlığın yeniyken değerine göre yapılır; kullanılmış ya da ikinci el değeri dikkate alınmaz. IASB, Sonuçlara İlişkin Gerekçeler'de (BC100) yaklaşık 5.000 ABD doları düzeyindeki varlıkları düşündüğünü belirtmiştir; bu tutar standardın bağlayıcı bir hükmü değildir. Her kiralama ayrı değerlendirilir.
Araç kiralamaları düşük değer muafiyetinden yararlanabilir mi?
Otomobiller genellikle yararlanamaz, çünkü yeni bir otomobilin değeri düşük değerli sayılmaz (TFRS 16.B6). Süresi 12 ay veya daha kısa olan ve satın alma opsiyonu içermeyen araç kiralamalarına kısa süreli kiralama muafiyeti uygulanabilir.
Düşük değer muafiyeti kararı nasıl dokümante edilir?
Varlığın yeniyken değeri ve bu değerin kaynağı (fiyat teklifi, katalog fiyatı), muafiyetin kiralama bazında seçildiğini gösteren yazılı muhasebe politikasıyla birlikte saklanmalıdır. Denetimde bu kanıt ve muafiyet uygulanan sözleşmelerin listesi istenir.