TFRS 16 (IFRS 16), satış ve geri kiralamayı (sale-leaseback) bir işletmenin (satıcı-kiracı) bir varlığı başka bir işletmeye (alıcı-kiraya veren) devredip aynı varlığı ondan geri kiraladığı işlem olarak ele alır (TFRS 16.98). Şirket varlığı nakde çevirir ama kullanmaya devam eder; bu yüzden işlem çoğunlukla likidite sağlamak için yapılır.
Muhasebe iki adımda yapılır: önce devrin TFRS 15'e göre satış sayılıp sayılmadığı belirlenir (TFRS 16.99), ardından sonuca göre TFRS 16.100 (satış) veya TFRS 16.103 (satış değil) uygulanır.
Bu yazıda satış ve geri kiralama işlemlerinin adım adım nasıl muhasebeleştirildiğini örneklerle açıklıyoruz.
İşlem Yapısı ve Taraflar
Satış ve geri kiralama işleminde iki temel taraf vardır:
- Satıcı-Kiracı (Seller-Lessee): Varlığı satan ve ardından geri kiralayan taraf
- Alıcı-Kiraya Veren (Buyer-Lessor): Varlığı satın alan ve ardından kiraya veren taraf
Bu yazıda satıcı-kiracı açısından muhasebe işlemlerini ele alıyoruz.
Adım 1: Satışın Gerçekleşip Gerçekleşmediği
İlk adım, varlık devrinin TFRS 15 kapsamında bir satış sayılıp sayılmadığının belirlenmesidir. Sonuç, sonraki tüm muhasebe işlemlerini belirler.
TFRS 15 Satış Testi
TFRS 15'e göre satış için varlığın kontrolünün alıcıya geçmesi gerekir. Kontrol şu yetenekleri içerir (TFRS 15.33):
- Varlığın kullanımını yönlendirme
- Varlıktan kalan faydaların önemli ölçüde tamamını elde etme
Kontrol Devri Göstergeleri (TFRS 15.38)
- Satıcının ödeme için mevcut bir hakkı var
- Alıcı yasal mülkiyeti almış
- Varlığın fiziksel zilyetliği devredilmiş
- Varlığın sahipliğine ilişkin önemli risk ve getiriler alıcıya geçmiş
- Alıcı varlığı kabul etmiş
Geri kiralamada fiziksel zilyetlik satıcı-kiracıda kalır. Geri kiralamanın varlığı tek başına satışı engellemez (IFRS 16 Sonuçlara İlişkin Gerekçeler, BC262).
Satışın Gerçekleşmediği Durumlar
Aşağıdaki durumlarda varlık devri satış sayılmaz:
- Geri alım hakkı veya yükümlülüğü: Satıcı-kiracının varlığı geri alma opsiyonu (call) ya da vadeli geri alım yükümlülüğü (forward) varsa alıcı kontrolü elde etmez (TFRS 15.B66).
- Risklere maruz kalma: Satıcı-kiracının varlıkla ilgili önemli risklere maruz kalmaya devam etmesi (tek başına değil, diğer kontrol göstergeleriyle birlikte değerlendirilir)
Dikkat: Geri Alım Opsiyonları
Esaslı (substantive) bir geri alım opsiyonu, kullanım fiyatı ne olursa olsun satışı engeller: opsiyon sabit bedelli de olsa, kullanım tarihindeki gerçeğe uygun değerden de kullanılabilse işlem satış sayılmaz ve TFRS 16.103'e göre finansman olarak muhasebeleştirilir. ABD GAAP'te (ASC 842) gerçeğe uygun değerden kullanılabilen opsiyon ve piyasada kolayca bulunan varlık için bir istisna vardır; TFRS 15'te bu istisna yoktur. Alıcı-kiraya verenin satma opsiyonu (put) ise tek başına satışı engellemez, koşulları ayrıca değerlendirilir (TFRS 15.B70–B76).
Senaryo A: Satış Gerçekleşiyor
TFRS 15 kapsamında satışın gerçekleştiğine karar verilirse satıcı-kiracı şu işlemleri yapar (TFRS 16.100(a)):
1. Varlığı Bilançodan Çıkarın
Satılan varlık, defter değeriyle bilançodan çıkarılır.
2. Kullanım Hakkı Varlığı Tanıyın
Satıcı-kiracı KKV'yi, varlığın önceki defter değerinin geri kiralamayla elde tuttuğu kullanım hakkına isabet eden kısmıyla ölçer:
KKV Hesaplama Formülü
KKV = Önceki Defter Değeri x (Kira Yükümlülüğü + Peşin Kira) / Gerçeğe Uygun Değer
Satış fiyatı gerçeğe uygun değere eşit ve kira piyasa koşullarındaysa peşin kira sıfırdır ve oran kira yükümlülüğü / gerçeğe uygun değerdir. Satış fiyatı gerçeğe uygun değeri aşıyorsa kira ödemelerinin ek finansmana isabet eden kısmı kira yükümlülüğüne girmez (aşağıda piyasa dışı koşullar bölümü).
3. Kira Yükümlülüğü Tanıyın
Kira yükümlülüğü TFRS 16'nın genel kurallarına göre, ödenmemiş kira ödemelerinin bugünkü değeriyle ölçülür.
4. Kazanç veya Kaybı Hesaplayın
Satıcı-kiracı yalnızca alıcı-kiraya verene devredilen haklara isabet eden kazanç veya kaybı tanır:
Kazanç/Kayıp = (Gerçeğe Uygun Değer - Defter Değeri) x (1 - Elde Tutulan Oran)
Elde tutulan oran, yukarıdaki formüldeki (Kira Yükümlülüğü + Peşin Kira) / Gerçeğe Uygun Değer oranıdır. Bu kısa formül satış fiyatı gerçeğe uygun değere eşit ve kira piyasa koşullarındayken geçerlidir; piyasa dışı koşullarda kazanç veya kayıp, düzeltilmiş tutarlarla hesaplanır (TFRS 16.101–102).
Örnek: Satış Gerçekleşen Satış ve Geri Kiralama
İşlem Bilgileri:
- Varlık: Fabrika binası
- Defter değeri: 8.000.000 TL
- Satış fiyatı (gerçeğe uygun değer): 10.000.000 TL
- Geri kiralama süresi: 10 yıl
- Yıllık kira: 1.400.000 TL (yıl sonunda, piyasa koşullarında)
- İskonto oranı: %12
- Kira yükümlülüğü (bugünkü değer): 7.910.000 TL (yuvarlatılmış; tam tutar 7.910.312 TL)
Hesaplamalar:
Elde tutulan oran: 7.910.000 / 10.000.000 = %79,1; devredilen haklar oranı: 1 - %79,1 = %20,9
KKV = 8.000.000 x (7.910.000 / 10.000.000) = 6.328.000 TL
Kazanç = (10.000.000 - 8.000.000) x %20,9 = 418.000 TL
Muhasebe Kaydı:
Kasa/Banka 10.000.000 TL (B)
Kullanım Hakkı Varlığı 6.328.000 TL (B)
Maddi Duran Varlık 8.000.000 TL (A)
Kira Yükümlülüğü 7.910.000 TL (A)
Satış Kazancı 418.000 TL (A)
Senaryo B: Satış Gerçekleşmiyor
TFRS 15 kapsamında satış gerçekleşmezse satıcı-kiracı varlığı kayıtlarında tutmaya devam eder ve devirden elde ettiği tutar kadar finansal borç tanır (TFRS 16.103; finansal borç TFRS 9'a göre):
- Varlık bilançoda kalır ve amortismanı sürer
- Alınan nakit, finansal borç olarak tanınır
- Yapılan ödemeler, TFRS 9'a göre faiz ve anapara olarak ayrıştırılır
Örnek: Satış Gerçekleşmeyen Satış ve Geri Kiralama
Senaryo: Yukarıdaki örnekte sözleşme, satıcı-kiracıya 10. yılın sonunda varlığı 5.000.000 TL sabit bedelle geri alma hakkı veriyor.
Değerlendirme: Satıcı-kiracının geri alım hakkı (call opsiyonu) bulunduğundan alıcı varlığın kontrolünü elde etmez (TFRS 15.B66). Devir satış değildir; işlem TFRS 16.103'e göre finansman olarak muhasebeleştirilir.
Muhasebe Kaydı:
Kasa/Banka 10.000.000 TL (B)
Finansal Borç 10.000.000 TL (A)
Varlık (fabrika binası) bilançoda kalmaya devam eder ve amortismana tabi tutulur.
Piyasa Koşullarından Sapma Durumları
Satış bedelinin gerçeğe uygun değeri varlığın gerçeğe uygun değerine eşit değilse ya da kira ödemeleri piyasa koşullarında değilse, satış bedeli gerçeğe uygun değere göre düzeltilir (TFRS 16.101–102). Düzeltme tutarı şu iki farktan daha kolay belirlenebilen esas alınarak ölçülür: satış bedelinin gerçeğe uygun değeri ile varlığın gerçeğe uygun değeri arasındaki fark ya da sözleşmedeki kira ödemelerinin bugünkü değeri ile piyasa kiralarıyla hesaplanan ödemelerin bugünkü değeri arasındaki fark (TFRS 16.102).
Satış Fiyatı Piyasanın Altında
Satış fiyatı gerçeğe uygun değerin altındaysa fark peşin kira ödemesi olarak değerlendirilir (TFRS 16.101(a)):
- Peşin kira elde tutulan oranın payına eklenir, KKV buna göre büyür
- Fark, KKV'nin parçası olarak kiralama süresi boyunca amortismana tabi tutulur
Satış Fiyatı Piyasanın Üstünde
Satış fiyatı gerçeğe uygun değerin üstündeyse fazlalık, alıcı-kiraya verenin sağladığı ek finansman olarak değerlendirilir (TFRS 16.101(b)):
- Fazlalık, TFRS 9 kapsamında ayrı bir finansal borç olarak tanınır
- Kira ödemelerinin bir kısmı bu borcun faiz ve anapara ödemesi olarak ayrılır; bu kısım kira yükümlülüğüne girmez
Kira Piyasanın Üstünde
Kira ödemeleri piyasa kiralarının üstündeyse fazlalık, alıcı-kiraya verenin sağladığı ek finansman olarak değerlendirilir:
- Satış kazancı gerçeğe uygun değer esas alınarak hesaplanır
- Fazlalığa isabet eden ödemeler ayrı finansal borcun geri ödemesi olarak muhasebeleştirilir
| Durum | Düzeltme | Etki |
|---|---|---|
| Satış fiyatı düşük | Peşin kira | KKV artar |
| Satış fiyatı yüksek | Ek finansman | Finansal borç artar |
| Kira yüksek | Ek finansman | Ayrı finansal borç |
| Kira düşük | Peşin kira | KKV artar |
Sonraki Dönem Muhasebesi
Satış gerçekleştikten sonra KKV'ye TFRS 16.29–35, kira yükümlülüğüne TFRS 16.36–46 uygulanır. Satıcı-kiracı, kira ödemelerini veya revize edilmiş kira ödemelerini elde tuttuğu kullanım hakkına ilişkin kazanç veya kayıp doğmayacak şekilde belirler (TFRS 16.102A). Bu değişiklik 1 Ocak 2024 ve sonrasında başlayan hesap dönemlerinden itibaren uygulanır; özellikle endeks veya orana bağlı olmayan değişken ödemeler içeren geri kiralamalarda önemlidir. Kiralamanın kısmen veya tamamen sona ermesine ilişkin kazanç veya kayıp ise tanınabilir.
- KKV kiralama süresi boyunca amortismana tabi tutulur
- Kira yükümlülüğü etkin faiz yöntemiyle ölçülür, ödemelerle azalır
- Her dönem faiz gideri ve amortisman gideri kaydedilir
Türkiye'de Yaygın Uygulamalar
Türkiye'de satış ve geri kiralama işlemleri özellikle şu alanlarda gerçekleştirilmektedir:
Gayrimenkulde Satış ve Geri Kiralama
- Fabrika ve üretim tesisleri
- Lojistik depolar
- Merkez ofis binaları
- Perakende mağazalar
Ekipmanda Satış ve Geri Kiralama
- Uçak ve uçuş ekipmanları
- Ağır iş makineleri
- IT altyapısı
- Tıbbi cihazlar
Vergisel Dikkat Noktaları
Türkiye'de finansal kiralama şirketleriyle yapılan satış ve geri kiralama işlemleri vergi açısından özel düzenleme kapsamındadır (6361 sayılı Kanun; KVK 5/1-j ve KDV Kanunu 17/4-y istisnaları). Finansal kiralama kanunu çerçevesinde yapılan işlemlerde belirli vergi avantajları mevcuttur. Ancak TFRS'ye göre muhasebe ile vergi kayıtları farklılık gösterebilir ve ertelenmiş vergi etkileri ortaya çıkabilir.
Dipnot Açıklamaları
Satış ve geri kiralama işlemleri için dipnotlarda açıklanması gerekenler:
- Satış ve geri kiralama işlemlerinden doğan kazanç veya kayıplar (TFRS 16.53(i))
- Kiralamalara ilişkin toplam nakit çıkışı (TFRS 16.53(g))
- İşlemlerin yapısı ve koşulları gibi ek bilgiler, açıklama amacını karşılamak için gerekiyorsa (TFRS 16.59(b)(iv))
- Satış testi sonucu gibi önemli yargılar (TMS 1.122)
Karar Akış Şeması
Satış ve geri kiralama işlemlerinde karar süreci:
- Varlık devri var mı? Evet ise devam, hayır ise normal kiralama
- TFRS 15'e göre satış var mı? Kontrol devrini değerlendir
- Geri alım opsiyonu var mı? Esaslı bir geri alım hakkı satışı engeller
- Satış gerçekleşti mi?
- Evet: KKV ve kira yükümlülüğü tanı, kazanç/kayıp hesapla (TFRS 16.100)
- Hayır: Finansman işlemi olarak muhasebeleştir (TFRS 16.103)
- Fiyatlar piyasa koşullarına uygun mu? Gerekli düzeltmeleri yap (TFRS 16.101–102)
Sonuç
Satış ve geri kiralama işlemleri finansal esneklik sağlar; muhasebesi ise iki standardın birlikte uygulanmasını gerektirir. Doğru muhasebe için:
- Önce TFRS 15 satış testini uygulayın
- Geri alım opsiyonlarını dikkatli değerlendirin
- Satış gerçekleşirse elde tutulan orana göre KKV ve kazanç hesaplayın
- Satış gerçekleşmezse finansman olarak muhasebeleştirin
- Piyasa fiyatından sapmaları düzeltin
- Kazanç veya kaybı ve işlem koşullarını dipnotta açıklayın
Sık sorulanlar
Satış ve geri kiralama işlemi nedir?
Satış ve geri kiralama, bir varlığın satılıp aynı varlığın alıcıdan geri kiralanması işlemidir (TFRS 16.98). Önce devrin TFRS 15'e göre satış sayılıp sayılmadığı değerlendirilir (TFRS 16.99), ardından geri kiralama muhasebeleştirilir.
Satış ve geri kiralamada kazanç nasıl muhasebeleştirilir?
Devir satış sayılıyorsa satıcı-kiracı yalnızca alıcıya devredilen haklara isabet eden kazanç veya kaybı tanır. Geri kiralama ile elde tutulan kullanım hakkına isabet eden kazanç hiç tanınmaz; kullanım hakkı varlığının tutarını azaltır (TFRS 16.100(a)). Devir satış sayılmıyorsa işlem finansman olarak muhasebeleştirilir (TFRS 16.103).
Satış ve geri kiralamada kullanım hakkı varlığı nasıl hesaplanır?
Kullanım hakkı varlığı, varlığın önceki defter değerinin geri kiralama ile elde tutulan kullanım hakkına isabet eden kısmıyla ölçülür (TFRS 16.100(a)). Satış fiyatı gerçeğe uygun değere eşit ve kira piyasa koşullarındaysa bu oran, geri kiralama ödemelerinin bugünkü değerinin varlığın gerçeğe uygun değerine bölünmesiyle bulunur; piyasa dışı koşullarda peşin kira ve ek finansman düzeltmesi yapılır (TFRS 16.101).