TFRS 16 (IFRS 16), kiracı muhasebesinde köklü değişiklikler getirdi; kiralayan (standarttaki terimle kiraya veren) tarafında ise büyük ölçüde TMS 17'deki yapıyı korudu. IASB, mevcut kiralayan muhasebesinin finansal tablo kullanıcılarına yeterli bilgi sağladığı sonucuna vararak bu modeli değiştirmedi.
Yine de kiralayan muhasebesi basit değildir. Sınıflandırma (finansal kiralama mı, faaliyet kiralaması mı?), net yatırımın ölçümü ve özellikle alt kiralama işlemleri önemli yargılar gerektirir.
Bu yazıda TFRS 16 kapsamında kiralayan muhasebesini, sınıflandırma göstergelerini, iki kiralama türündeki muhasebe kayıtlarını ve alt kiralamayı inceliyoruz.
Kiralayan ve Kiracı Farkı
TFRS 16'nın Kiracı Odaklı Yapısı
TFRS 16'nın en önemli yeniliği kiracı tarafındadır. Eski standartta (TMS 17) kiracılar faaliyet kiralamalarını bilanço dışında tutabiliyordu; TFRS 16 ile kısa süreli ve düşük değerli kiralamalar dışındaki kiralamalar bilançoya alınır. Kiralayan tarafında ise:
- TMS 17'deki ikili sınıflandırma modeli korunmuştur
- Finansal kiralama ve faaliyet kiralaması ayrımı devam etmektedir
- Muhasebe işlemleri büyük ölçüde değişmemiştir
- Dipnot açıklama gereksinimleri genişletilmiştir (TFRS 16.89–97)
Neden Kiralayan Muhasebesi Değişmedi?
IASB, kiralayan muhasebesini değiştirmeme kararını şu gerekçelere dayandırmıştır:
- Mevcut kiralayan muhasebesi kullanıcılara yeterli bilgi sağlamaktadır
- Kiralayan modeli için kapsamlı bir değişiklik, maliyet-fayda dengesini bozacaktır
İki Sınıflandırma: Finansal ve Faaliyet Kiralaması
Kiralayan, her kiralamayı başlangıçta finansal kiralama veya faaliyet kiralaması olarak sınıflandırır (TFRS 16.61). Sınıflandırma işlemin özüne dayanır ve dayanak varlığın sahipliğine ilişkin risk ve getirilerin önemli ölçüde tamamının kiracıya devredilip devredilmediğine göre belirlenir (TFRS 16.62).
Finansal Kiralama
Sınıflandırma Göstergeleri (TFRS 16.63)
TFRS 16.63, normalde finansal kiralama sınıflandırmasına yol açan durumları örnek olarak sayar. Bu durumlar tek başına ya da birlikte değerlendirilir; TFRS 16.64 ek göstergeler verir ve bunlar her zaman kesin sonuç vermez, karar işlemin özüne göre verilir (TFRS 16.65):
- Kiralama, dayanak varlığın mülkiyetini kiralama süresi sonunda kiracıya devreder
- Kiracının, kullanım tarihindeki gerçeğe uygun değerin yeterince altında bir fiyatla satın alma opsiyonu vardır ve başlangıçta bu opsiyonun kullanılacağı makul ölçüde kesindir (TFRS 16.63(b))
- Mülkiyet devredilmese bile kiralama süresi, dayanak varlığın ekonomik ömrünün büyük bölümünü kapsar
- Kiralamanın başlangıcında kira ödemelerinin bugünkü değeri, dayanak varlığın gerçeğe uygun değerinin en azından önemli ölçüde tamamına ulaşır
- Dayanak varlık, önemli değişiklik yapılmadan yalnızca kiracı tarafından kullanılabilecek kadar kendine özgüdür
Risklerin ve Getirilerin Devri
Finansal kiralamanın temel özelliği, dayanak varlığın sahipliğine ilişkin risk ve getirilerin önemli ölçüde tamamının kiracıya devredilmesidir. Riskler ve getiriler şu şekilde değerlendirilir:
- Riskler: Varlığın değer kaybetme riski, teknolojik eskime riski, boş kalma riski
- Getiriler: Varlığın ekonomik ömrü boyunca kârlı kullanım beklentisi, değer artışı, kalıntı değer
Net Yatırımın Ölçümü
Kiralayan, finansal kiralamada net yatırıma eşit tutarda alacak tanır (TFRS 16.67). Net yatırım şu iki kalemin toplamıdır:
Net Yatırım Formülü
Net Yatırım = Tahsil Edilecek Kira Ödemelerinin Bugünkü Değeri + Teminatsız Kalıntı Değerin Bugünkü Değeri
Bugünkü değer hesabında kiralamadaki zımni faiz oranı kullanılır (TFRS 16.68).
Finansman Gelirinin Muhasebeleştirilmesi
Kiralayan, finansman gelirini kiralama süresi boyunca net yatırım üzerinden sabit bir dönemsel getiri oranı sağlayacak şekilde tanır (TFRS 16.75):
- Faiz geliri, net yatırıma sabit bir faiz oranı uygulanarak hesaplanır
- Her dönem tahsil edilen kira, faiz geliri ve anapara tahsilatı olarak ayrıştırılır
- Net yatırım bakiyesi azaldıkça faiz geliri de azalır
Örnek: Finansal Kiralama — Kiralayan Muhasebesi
ABC Leasing, bir üretim makinesini 5 yıllığına kiraya vermiştir:
- Makinenin gerçeğe uygun değeri ve defter değeri: 4.990.888 TL
- Kiralama süresi: 5 yıl (makinenin ekonomik ömrü: 6 yıl)
- Yıllık kira ödemesi: 1.250.000 TL (yıl sonunda)
- Zımni faiz oranı: %8
- Kalıntı değer garantisi: Yok
Sınıflandırma: Kiralama süresi (5 yıl) makinenin ekonomik ömrünün (6 yıl) büyük bölümünü kapsıyor ve kira ödemelerinin bugünkü değeri makinenin gerçeğe uygun değerine eşit. Kiralama finansal kiralama olarak sınıflandırılır (TFRS 16.63(c) ve (d)).
Başlangıç muhasebe kaydı:
Finansal Kiralama Alacağı 4.990.888 TL (B)
Makine (Maddi Duran Varlık) 4.990.888 TL (A)
İlk yıl faiz geliri: 4.990.888 x %8 = 399.271 TL
İlk yıl anapara tahsilatı: 1.250.000 - 399.271 = 850.729 TL
Faaliyet Kiralaması
Finansal kiralama koşullarını karşılamayan kiralama faaliyet kiralaması olarak sınıflandırılır. Faaliyet kiralamasının muhasebesi finansal kiralamaya göre daha basittir.
Kira Gelirinin Doğrusal Tanınması
Faaliyet kiralamasında kiralayan, kira ödemelerini doğrusal olarak gelir yazar; başka bir sistematik esas dayanak varlığın kullanımından doğan faydanın azalma biçimini daha iyi yansıtıyorsa o esası kullanır (TFRS 16.81):
- Kira gelirleri, her dönem eşit tutarda gelir tablosuna yansıtılır
- Kira artışları veya indirimleri varsa, toplam kira tutarı kiralama süresi boyunca doğrusal olarak yayılır
- Başlangıçta katlanılan doğrudan maliyetler dayanak varlığın defter değerine eklenir ve kiralama süresi boyunca kira geliriyle aynı esasta gider yazılır (TFRS 16.83)
Dayanak Varlık Bilançoda Kalır
Faaliyet kiralamasında dayanak varlık kiralayanın bilançosunda kalmaya devam eder:
- Varlık, kiralayanın benzer varlıklar için uyguladığı amortisman politikasına göre amortismana tabi tutulur (TFRS 16.84)
- Değer düşüklüğü için TMS 36 uygulanır (TFRS 16.85)
- Bakım, onarım ve sigorta giderlerini kimin karşılayacağı sözleşmeye bağlıdır
Örnek: Faaliyet Kiralaması — Kiralayan Muhasebesi
XYZ Gayrimenkul, bir ofis katını 3 yıllığına kiraya vermiştir:
- Ofis katı defter değeri: 12.000.000 TL
- Binanın kalan ekonomik ömrü: 25 yıl
- Kiralama süresi: 3 yıl
- Aylık kira: 200.000 TL (yıllık %10 artış)
Sınıflandırma: Kiralama süresi (3 yıl) binanın kalan ekonomik ömrünün (25 yıl) küçük bir kısmıdır; iskonto edilmemiş kira ödemelerinin toplamı (7.944.000 TL) bile ofis katının defter değerinin (12.000.000 TL) oldukça altındadır; gerçeğe uygun değerin defter değerinden düşük olmadığı varsayımıyla bugünkü değer göstergesi de karşılanmaz. Kiralama faaliyet kiralaması olarak sınıflandırılır.
Muhasebe işlemi:
- Her ay kira geliri: 220.667 TL (3 yıllık toplam kira 7.944.000 TL / 36 ay); ilk yıl tahsil edilen aylık 200.000 TL ile aradaki fark tahakkuk eden kira alacağına yazılır
- Bina amortismanı devam eder: 12.000.000 / 25 = 480.000 TL/yıl (kalıntı değer sıfır varsayımıyla)
- Ofis katı kiralayanın bilançosunda kalmaya devam eder
Alt Kiralama
Alt kiralama, bir kiracının kiraladığı varlığı üçüncü bir tarafa kiraya vermesidir. Kiracı bu durumda ara kiraya veren konumuna geçer ve TFRS 16 alt kiralamanın sınıflandırılmasında önemli bir değişiklik getirmiştir.
TFRS 16.B58 — Kullanım Hakkına Göre Sınıflandırma
TFRS 16'nın kiralayan tarafındaki en önemli değişikliklerinden biri, alt kiralamanın sınıflandırılmasında kullanılan referans noktasıdır:
Önemli Değişiklik: Sınıflandırma Referansı
TMS 17'de alt kiralama dayanak varlığa göre sınıflandırılıyordu. TFRS 16'da ise ana kiralamadan doğan kullanım hakkı varlığına göre sınıflandırılır (TFRS 16.B58). Kullanım hakkı çoğunlukla dayanak varlığın ekonomik ömründen kısa olduğu için bu değişiklik, TMS 17'de faaliyet kiralaması sayılacak bazı alt kiralamaların finansal kiralama olarak sınıflandırılmasına yol açabilir.
Alt Kiralamanın Finansal/Faaliyet Ayrımı
Alt kiralama sınıflandırmasında ana kiralamanın kullanım hakkı varlığı referans alınır:
- Alt kiralama süresi, kullanım hakkı varlığının kalan süresinin büyük bölümünü kapsıyorsa: finansal kiralama göstergesidir (diğer göstergelerle birlikte değerlendirilir)
- Alt kiralama süresi, ana kiralamanın kalan süresinin küçük bir kısmını kapsıyorsa: faaliyet kiralaması göstergesidir (bugünkü değer testi gibi diğer göstergeler de değerlendirilir)
- Ana kiralama kısa süreli kiralama muafiyetiyle muhasebeleştiriliyorsa alt kiralama faaliyet kiralamasıdır (TFRS 16.B58(a))
Örnek: Alt Kiralama Sınıflandırması
DEF Şirket, 10 yıllığına kiraladığı bir depoyu 3. yılın sonundan itibaren kalan 7 yıl süreyle alt kiraya vermiştir.
- Ana kiralama: 10 yıl (kalan süre: 7 yıl)
- Alt kiralama süresi: 7 yıl
- KKV referanslı değerlendirme: Alt kiralama süresi (7 yıl), KKV'nin kalan süresini (7 yıl) tamamen kapsar
Sonuç: Diğer göstergeler aksini göstermedikçe alt kiralama finansal kiralama olarak sınıflandırılır.
TMS 17'ye göre aynı işlem: Dayanak varlık referanslı değerlendirmede (binanın ekonomik ömrü 30 yıl), 7 yıllık alt kiralama faaliyet kiralaması olarak sınıflandırılırdı.
Ana Kiralama ile İlişki
Alt kiralama yapıldığında ara kiraya veren hem kiracı hem de kiralayan konumundadır:
- Ana kiralama için kiracı muhasebesi devam eder (kira yükümlülüğü + KKV)
- Alt kiralama için kiralayan muhasebesi uygulanır (finansal veya faaliyet)
- Alt kiralama finansal ise alt kiralanan KKV bilançodan çıkarılır, net yatırım tanınır ve fark kâr veya zarara yazılır; faaliyet alt kiralamasında KKV amortismanı sürer ve kira geliri tanınır
- Ana kiralamanın kira yükümlülüğü devam eder
Pratik Karşılaştırma Tablosu
Aşağıda, finansal kiralama ve faaliyet kiralaması arasındaki temel farkları özetleyen bir karşılaştırma tablosu yer almaktadır:
| Özellik | Finansal Kiralama | Faaliyet Kiralaması |
|---|---|---|
| Risk ve getiri transferi | Önemli ölçüde kiracıya geçmiş | Kiralayanda kalmış |
| Dayanak varlık bilançoda | Bilançodan çıkarılır, net yatırım tanınır | Kiralayanın bilançosunda kalır |
| Gelir tanıma | Faiz geliri (etkin faiz yöntemi) | Kira geliri (doğrusal) |
| Amortisman | Kiralayan amortismana tabi tutmaz | Kiralayan amortismana tabi tutar |
| Kiralama süresi bitiminde | Varlık kiracıya geçmiş olabilir | Varlık kiralayanda kalır |
| Bakım/sigorta sorumluluğu | Genellikle kiracı | Genellikle kiralayan |
Muhasebe Kaydı Örnekleri
Finansal Kiralama — Kiralayan Kayıtları
Başlangıçta
Finansal Kiralama Alacağı (B)
Dayanak Varlık (A)
(Varlık bilançodan çıkarılır, net yatırım kadar alacak tanınır)
Her Dönem Kira Tahsilatı
Kasa/Banka (B)
Faiz Geliri (A)
Finansal Kiralama Alacağı (A)
(Tahsilat, faiz geliri ve anapara olarak ayrıştırılır)
Faaliyet Kiralaması — Kiralayan Kayıtları
Her Dönem Kira Tahsilatı
Kasa/Banka (B)
Tahakkuk Eden Kira Alacağı (B/A)
Kira Geliri (A)
(Kira geliri doğrusal tutarla yazılır; doğrusal gelir tahsilatı aşarsa fark tahakkuk eden kira alacağına borç, tahsilat doğrusal geliri aşarsa alacak kaydedilir)
Her Dönem Amortisman
Amortisman Gideri (B)
Birikmiş Amortisman (A)
(Dayanak varlık amortismana tabi tutulur)
Sonuç
TFRS 16 kapsamında kiralayan muhasebesi büyük ölçüde TMS 17 yapısını korusa da, özellikle alt kiralama sınıflandırmasında önemli değişiklikler içerir. Doğru uygulama için:
- Her kiralamayı başlangıçta sınıflandırın (finansal/faaliyet) ve gerekçesini yazılı hale getirin
- Finansal kiralamada net yatırımı ve faiz gelirini zımni faiz oranıyla hesaplayın
- Faaliyet kiralamasında doğrusal gelir tanıma ve amortisman kayıtlarını takip edin
- Alt kiralamalarda kullanım hakkı varlığına göre sınıflandırma yapın (TFRS 16.B58)
- Satış ve geri kiralama işlemlerinde önce satış testini uygulayın
- Kiralayan dipnot açıklamalarını TFRS 16.89–97'ye göre hazırlayın
Sık sorulanlar
Kiralayan tarafında TFRS 16 ne değiştirdi?
TFRS 16, kiralayan muhasebesini büyük ölçüde TMS 17'deki haliyle korudu. Kiralayan, kiralamayı finansal kiralama veya faaliyet kiralaması olarak sınıflandırmaya devam eder. Temel değişiklikler alt kiralamanın sınıflandırılması ve genişleyen dipnot açıklamalarıdır.
Finansal ve faaliyet kiralaması nasıl ayrılır?
Dayanak varlığın sahipliğine ilişkin risk ve getirilerin önemli ölçüde tamamının kiracıya devredilip devredilmediğine bakılır (TFRS 16.62). Mülkiyet devri, kullanılacağı makul ölçüde kesin olan uygun fiyatlı satın alma opsiyonu, kiralama süresinin ekonomik ömrün büyük kısmını kapsaması, kira ödemelerinin bugünkü değerinin gerçeğe uygun değerin önemli ölçüde tamamına ulaşması ve varlığın kiracıya özgü olması temel göstergelerdir (TFRS 16.63).
Alt kiralama nasıl sınıflandırılır?
TFRS 16'da ara kiraya veren, alt kiralamayı dayanak varlığa göre değil, ana kiralamadan doğan kullanım hakkı varlığına göre sınıflandırır (TFRS 16.B58). Ana kiralama kısa süreli kiralama muafiyetiyle muhasebeleştiriliyorsa alt kiralama faaliyet kiralamasıdır.